قطعه "درغم" اثر زنده یاد استاد پرویز مشکاتیان

در غم:
ابتدا به اسم قطعه می پردازیم. "در غم"! همانطور که از اسم این قطعه (و البته از محتوای این قطعه که سراسر سخن از هجران و فراق دارد) مشخصه، این قطعه باید در سوگ از دست دادن عزیزی ساخته شده باشه و دقیقا هم اینچنین هست.
زنده یاد استاد مشکاتیان این قطعه را در حدود سالهای 59 و 60 در سوگ استاد گرانقدرشون آقای عبداله دوامی که در سال 1359 درگذشتند، خلق کردند. و چه زیبا آفریدند این اثر را که هنوز پس از گذشت سالیان دراز حکایت هجران و غم را چنان بیان میکند که گویی حکایت از غمی نو دارد.
ضرب این قطعه که در حقیقت یک پیش درآمد است مانند اکثر پیش درآمدهای سنگین، 6/4 هست. قطعه در درآمد سه گاه (بیشتر متمایل به درآمد دوم سه گاه) شروع می شه و پس از فراز و فرودهایی در درآمد اول و دوم و سوم در زمان 1:57 اشاره ای به مویه می کنه و تا زمان 2:18 در همین گوشه باقی می مونه. بعد دوباره به درآمد سه گاه فرود میاد و جملاتی از ابتدای قطعه تکرار می شن و پس از مهیا شدن ورود به گوشه زیبای مخالف در زمان 3:30 قطعه به زیبایی هرچه تمامتر با اجرای پاساژی زیبا به گوشه مخالف می رود.
و چه قدر استاد این مخالف را زیبا اجرا کرده و چه با ابهت در برابر جهانی که یار و استاد دیرین او را گرفته عصیان می کند! گوشه مخالف یکی از زیباترین گوشه های موسیقی ایرانی است. همانطور که از نام گوشه برمیاید مضمون این گوشه مخالفت، سرکشی و عصیان است. عصیان در برابر آنچه که هست، سرکشی در برابر وضعیت موجود، و مگر نه اینست که جوهره انسان و انسانیت او مرهون همین عصیان است؟!
پس از ناله و مویه در غم هجران ها و نابسامانیها اکنون نوبت عصیان و سرکشی است.
چرخ برهم زنم ار غیر مرادم گردد / من نه آنم که زبونی کشم از چرخ فلک
همانطور که می بینید موسیقی ما دقیقا با فرهنگ و حالات رفتاری ما در زندگی روزمره مطابقت دارد. وقتی آنچه را که برایمان عزیز است از دست می دهیم مویه می کنیم و پس از آن فریاد بر می کشیم و سر به عصیان می نهیم...

گوشه مخالف با زیبایی هرچه تمامتر اجرا می گردد. جمله ها بسیار زیبا و هماهنگ هستند و توالی به جا و مناسب جمله ها واقعا در خور توجه است. در زمان 4:16 اشاره ای داریم به مغلوب. و اما مغلوب خود در اینجا موضوعی است بس درخور توجه.
زنده یاد دهخدا مغلوب را چنین معنا کرده: آنکه بر وی چیره باشند. غلبه کرده شده . مقهورشده . مفتوح شده . مطیع گشته . شکست خورده . شکست یافته.
انسان در برابر دنیا سر به عصیان بر میدارد (مخالف) و لاجرم محکوم به شکست است (مغلوب). همیشه چنین بوده ولی آیا مغلوب شدن دلیل موجهی است بر مخالف نبودن؟!
گوشه مغلوب حالت خاصی دارد. حالت انسانی که او را به مصافی نابرابر در برابر موجودی غول پیکر فرستاده اند. حالت گلادیاتوری که بدون سلاح وارد میدانش کرده اند و حالت میخی که بر سنگ رخام می کوبندش!
پس از آن در زمان 4:54 جملاتی از مخالف اجرا می شود و در زمان 5:17 هم جمله مویه دیگر بار اجرا می گردد و بعد هم فرود به درآمد سه گاه و پایان.

پختگی جملات که درک عمیق آهنگساز و تجربه فراوان او را از موسیقی نمایان می سازد شنونده را به این فکر می اندازد که خالق این قطعه حداقل چهل پنجاه سالی باید سن داشته باشد ولی می دانیم
زنده یاد استاد مشکاتیان این قطعه را زمانی ساختند که بیست و پنج شش سال بیشتر نداشتند. و این خود نشانگر استعداد خارق العاده آن بزرگوار در زمینه موسیقی است. روحش قرین شادی و رحمت باد.

16 فروردین 1390