آدرس کانال تلگرام آموزش سنتور: http://telegram.me/Santurist
سلام دوستان
کتاب دوره ابتدایی سنتور از مهمترین کتب آموزشی سنتور می باشد که اغلب بعد از کتاب دستور سنتور و یا شیوه سنتور نوازی، تدریس می گردد.
خانم ارفع اطرایی در کتاب معارف پایور درباره این کتاب می نویسد:
„اولین چاپ کتاب دوره ابتدایی برای سنتور به نام” ردیف ابتدایی" در شهریورماه 1367 در 111 صفحه به خط نت و فارسی مجتبی فاطمیان توسط مولف منتشر شد. این ردیف شامل ده مقام (بدون نوا و راست پنجگاه) در راست کوک های سنتور است. از جمله ویژگی های این کتاب می توان به وجود قطعات ضربی در فرم های شناخته شده موسیقی ملی (مقدمه، چهارمضراب و رنگ) به همراه حداقل یک بیت شعر در جملات مشخصه ی هر گوشه و رعایت ساختار فرم آن و آموزش انواع ریز، تکیه و دیگر تکنیک های نوازندگی سنتور و بسیاری دقایق و ظرایف دیگر در سطح آشنایی اشاره کرد. در مقدمه این کتاب، ضمن توضیح بعضی از نکات مربوط به نوازندگی، آمده است: «نشر کتاب حاضر به منظور برداشت کلی هنرجویان از موسیقی ایرانی و آشنایی مختصر با مضراب های ساده و همچنین ترغیب نوازندگان این ساز به ادامه ی کار است و تاکید می شود که جهت فراگیری مبانی موسیقی ایرانی و مضراب های اصیل و خاص سنتور آموزش ردیف سنتور استاد ابوالحسن صبا اجتناب ناپذیر است. » ...
باتوجه به اینکه برخی از دوستان به خاطر شرایط خاص، دسترسی به کلاس حضوری نداری و یا اینکه برخی از مدرسان توضیحات کاملی درخصوص قطعات این کتاب ارزشمند ارائه نمی نمایند، در حال تهیه جزوه آموزشی هستم که در آن به بررسی قطعات این کتاب بپردازم. امیدوارم مورد استفاده هنرجویان محترم ساز زیبای سنتور قرار گیرد.
ممنون می شوم اگر اشتباه، یا کمبودی در جزوه مشاهده نمودید، اعلام فرمایید.
دانلود جزوه آموزشی ردیف سنتور بر اساس کتاب دوره ابتدایی سنتور استاد فرامرز پایور(شور)
دانلود اجرای قطعات کتاب دوره ابتدایی سنتور استاد فرامرز پایور (بخش شور)
دانلود جزوه آموزشی ردیف سنتور بر اساس کتاب دوره ابتدایی سنتور استاد فرامرز پایور(ابوعطا)
دانلود اجرای قطعات کتاب دوره ابتدایی سنتور استاد فرامرز پایور (بخش ابوعطا)
دانلود جزوه آموزشی ردیف سنتور بر اساس کتاب دوره ابتدایی سنتور استاد فرامرز پایور(بیات ترک)
دانلود اجرای قطعات کتاب دوره ابتدایی سنتور استاد فرامرز پایور (بخش بیات ترک)
سلام دوستان و همراهان عزیز کانال آموزش سنتور Santurist@ لطفا در راستای بهبود ارائه مطالب آموزشی کانال آموزش سنتور، در نظر سنجی پایین وبلاگ، سطح نوازندگی خود را مشخص نمایید. باتشکر
عضویت در کانال تلگرام "آموزش سنتور"
تعریف آواز ابوعطا از سایت ویکیپدیا:
"آواز ابوعطا، یکی از آوازهای چهار گانهٔ متعلق به
دستگاه شور (به همراه افشاری، دشتی و بیات ترک) است. ابوعطا با القاب
دیگری مانند سارنج (صلحی) و دستان عرب نیز شناخته میشود. انسان با گوش
دادن به ابوعطا به فکر فرو میرود و به مسائل فلسفی پیرامونش میاندیشد.
گام آن با گام شور یکی است و تنها اختلاف آن با شور در توقّف مکرّر ابوعطا
روی درجهٔ چهارم (نت شاهد) و درجهٔ دوم (نت ایست) میباشد و درجهٔ پنجم
ثابت است. در نغمهٔ ابوعطا، نت متغیر وجود ندارد.
در ردیف موسیقی موسی معروفی گوشههای ابوعطا بعد از شش درآمد، عبارتاند
از: محمد صادق خانی، کرشمه، سیخی، تک مقدم (که نوعی تحریر است) ، حزین،
حجاز (که در سه قسمت ذکر گردیده و مهمترین گوشهٔ ابوعطاست) ، بسته نگار،
بغدادی (که شبیه حجاز است) ، دوبیتی، شمالی، چهار باغ، گبری، رامکلی،
فرود و مثنوی.
در ردیف منقول ابوالحسن صبا، گوشهٔ خسروشیرین نیز در ابوعطا ذکر شدهاست.
آواز ابوعطا در میان مقامهای قدیم به چشم نمیخورد اما از مقامهای
قدیم، فواصل جان فزا، بوستان و حسینی با ابوعطا مطابقت دارند. این آواز
چند گوشه هم که نامهای بخصوص دارد نواخته میشود که از همه مهمتر حجاز
است که نخست روی درجه پنجم گام شور می ایستد و سپس بدرجه اول گام شور
فرود می آید، ابوعطا در محدودهٔ حجاز دارای نغمههایی نزدیک به الحان
عربی است. اما آواز ابوعطا خود مورد پسند و به ذوق ایرانیان است."
حال به ارائه توضیحات کاملتری در خصوص آواز ابوعطا می پردازیم. قبل از آن
بهتر است واژه „آواز” را مورد بررسی قرار دهیم و تفاوت آن را با „دستگاه”
بیان کنیم. دستگاه در موسیقی ایرانی چنین تعریف می شود: توالی ای از پردههای مختلف موسیقی ایرانی که انتخاب آن توالی حس و شور خاصی را به شنونده انتقال میدهد.
نکته مهمی که از این تعریف می توان آموخت این است که توالی و فواصل پرده
ها در هر کدام از دستگاههای موسیقی ایرانی منحصر به فرد است. یعنی فواصل
پرده ها در هر دستگاه متفاوت از دیگر دستگاههاست و همین تفاوت در فواصل
پرده ها، باعث متفاوت بودن حس و حال آن دستگاه از دستگاههای دیگر می گردد.
ولی آوازها زیر مجموعه دستگاه ها هستند یعنی آوازها از نظر پرده هایی که
نواخته می شوند مانند آن دستگاهی هستند که جزو آن هستند. به طور مثال فواصل
پرده ها در ابوعطا و یا دشتی دقیقا مشابه دستگاه شور هستند.
اگر دستگاههای موسیقی از این دید مورد بررسی قرار گیرند ممکن است این سوال
پیش آید که توالی و فواصل پرده ها در شور و نوا و همچنین در ماهور و راست
پنجگاه دقیقا مشابه به هم است پس چرا آنها را دستگاههای مجزا در نظر گرفته
اند؟ در این خصوص باید گفت که زنده یاد استاد علینقی وزیری عقیده داشتند
که در موسیقی ایرانی پنج دستگاه داریم نه هفت دستگاه. ایشان با توجه به
همان تعریفی که در بالا از دستگاه و آواز شد بیان می داشتند که باتوجه به
اینکه فواصل پرده ها در راست پنجگاه دقیقا مشابه ماهور است پس دستگاه
جداگانه ای نیست بلکه می توان آن را به صورت آوازی که زیر مجموعه دستگاه
ماهور است در نظر گرفت. همچنین چون فواصل شور و نوا نیز یکسان می باشد
ایشان عقیده داشتند که نوا نیز مانند ابوعطا و بیات ترک و افشاری و دشتی
آوازی است متعلق به دستگاه شور.
البته فعلا بحث ما درخصوص اینکه دستگاهها را مطابق معمول 7 در نظر بگیریم
یا 5 نیست. لذا باتوجه به تعریفی که در بالا از دستگاه ارائه شد، تفسیر
استاد وزیری منطقی تر به نظر می رسد.
نت شاهد ابوعطا درجه چهارم شور می باشد. البته ذکر این نکته ضروری است که
برخی از بزرگان اهل موسیقی معتقدند که آواز ابوعطا دارای دو نت شاهد است،
یکی درجه دوم گام شور و دیگری درجه چهارم گام شور.
به هرحال ما همان تفسیر اولی را در نظر میگیریم و نت شاهد ابوعطا را درجه
چهارم شور و نت ایست را که اهمیت زیادی در این آواز دارد درجه دوم گام شور
در نظر می گیریم. گام شوری که در کتاب ردیف سنتور استاد صبا آمده گام شور
„سل” می باشد. بنابر این در ابوعطایی که برگرفته از گام شور „سل” باشد، نت
شاهد نت „دو” و نت ایست، نت „لا” می باشد.
دستگاه سه گاه
هرگاه درجه پنجم گام شور را ربع پرده کم کنیم وارد پرده سه گاه می شویم فرض کنید ما در شور „سل” هستیم اگر درجه پنجم را که نت „ر” است تبدیل به „ر کرن” کنیم ملودی ما حالتی پیدا می کند که ما آن را سه گاه می نا میم شروع سه گاه همیشه از زیر تونیک شور شروع می شود (در شور „سل” از نت „فا”) پس گامی که بوجود می آید، سه گاه „فا” است از گام شور „سل”
حال چرا اینطور است که گام سه گاه از تونیک شور شروع نمی شود .
چون فاصله پنجم در سه گاه اهمیت زیادی دارد یعنی پنجم درست در اینجا نت „دو” می باشد ولی اگر سه گاه از نت „سل” شروع شود درجه پنجم نت „ر کرن” است که فاصله درست نیست و این قانون همیشه در گامها صادق است در گامهای موسیقی فاصله چهارم همیشه (درست) و پنجم (درست) است و این دو نت اهمیت زیادی دارند.
درآمد سه گاه
نت شاهد درآمد سه گاه روی درجه سوم گام سه گاه (در سه گاه „فا” ، نت „لا کرن”) است و گستره ملودی تا درجه پنجم (یعنی نت „دو”)
گوشه زنگ شتر
ملودی این گوشه هنگام نواختن یک نوع صدای بسته شدن زنگ در موقع بستن به گردن شتران کاروانان می باشد و به همین خاطر به این گوشه زنگ شتر می گویند این گوشه در بعضی از ردیفهای با نامهای دیگری آمده.
گوشه زابل
شهر زابل در استان سیستان و بلوچستان است ملودی زابل به این منطقه تعلق دارد این گوشه را در دستگاه چهارگاه هم اجرا می کنند که از لحاظ نت شاهد روی درجه دیگری قرار دارد محل نت شاهد درسگاه روی درجه پنجم گام سه گاه است و گستره ملودی تا درجه هفتم.
گوشه مویه
مویه از موره یا ضجه موره می آید موره خوانی یک نوع آواز حزن آور است که در استان لرستان متداول است. این ملودی در دستگاه سه گاه و چهار گاه خوانده می شود که بسیار حزن آور است آدمی را منقلب می کند و انگار انسانی گریه می کند. مویه در واقع تغییر مقام از دستگاه سه گاه به شور است از طریق گوشه مویه می توان به آواز شور و متعلقات آن رفت. محل نت شاهد درجه ششم گام سه گاه بوده و گستره ملودی تا درجه هشتم گام.
گوشه مخالف
گوشه مخالف همانطور که از اسمش پیداست از لحاظ لغوی مقابل واژه موافق است ولی در موسیقی هر گاه ملودی در آواز سه گاه و یا چهار گاه تغییر مقام می دهد و حالتی دیگر پیدا می کند می گویند مخالف. در قدیم گام اصفهان به این صورت امروزی نبوده درجه هفتم آن با درجه هشتم مثل امروز نیم پرده نبوده بلکه 3/4پرده بوده و به آن اصفهان قدیم می گفتند امروزه همین اصفهان قدیم را مخالف سه گاه می نامند ولی در پرده چهارگاه وقتی وارد دستگاه همایون میشویم به آن مخالف می گویند ریشه مخالف بر می گرد به قدیم وقتی ایرانیان موسیقی تعزیه اجرا می کردند بنا به موضوع تعزیه افراد بازیگر در دو قالب مثبت و منفی ایجاد نقش می کردندافرادی که نقش شخصیتهای مثبت تاریخی را بازی می نمودند به موافق خوانان و دسته ای که نقش منفی رابه عهده می گرفتند مخالف خوانان بودند لحن آواز موافق خوانان عمومأ حزن انگیز بوده در مقابل آنها لحن آوازمخالف خوانها بیشتر حالت یورش و نهیب گونه بوده و در دانگ آخر دستگاه می خواندند کم کم این اوج خوانی در چهار چوب سه گاه و یا چهار گاه پرورش یافته و شکل مناسبتری به خود گرفته و چون مخالف خوانها دردانگ دوم سه گاه به حالتی رزمی پیغام خود را به شخصیتهای مقابل (موافق خوانان) می دادند این گوشه در ردیف موسیقی ملی ما جا گرفت.
گوشه مغلوب
گوشه مغلوب اوج آواز سه گاه است در موسیقی تعزیه قدیم ایران وقتی که مخالف خوانان آواز مخالف می خوانند برای اینکه بتوانند در مقابل آنها بالاتر بخوانند و آنها را مغلوب کنند گوشه ای را می خواندند که بالاتر از آن امکانش نبوده و گوشه مخالف خوانان مغلوب می شدند و به همین خاطر این گوشه را مغلوب خواندند گوشه مغلوب را در دستگاه چهار گاه هم می خوانند در قدیم وقتی شخصی لحن مخالف را می خواند شعر انتخابی از موضع قدرت وتسلط بود ولی امروزه اشعاری که در این گوشه می خوانند معنای دیگری پیدا کرده حالات این گوشه ها مخالف و مغلوب را مرصع گویند نت شاهد در روی گام سه گاه بر روی درجه اول بود و گستره ملودی تا درجه سوم گام نت شاهد مغلوب روی درجه سوم گام و گستره از حد درجه سوم تجاوز نمی کند
گوشه جغتائی
نت شاهد گوشه جغتانی درجه سوم گام سه گاه یعنی شاهد سه گاه را اشغال می کند و گستره ملودی تا حد در آمد سه گاه است.
برگرفته از وبلاگ„سلمک”
1- چهارمضراب سه گاه
2- درآمد اول سه گاه
3- پیش زنگوله
4- درآمد دوم سه گاه
5- نغمه (مقدمه زابل)
6- زابل
7- سه مضراب و ادامه زابل
8-مقدمه مویه
9- مویه
10- چهارمضراب و گوشه مخالف
11- مغلوب
12- زنگ شتر (نغمه مغلوب)
13- مثنوی مخالف
14- جغتائی
15- شاه ختائی (هدی)
16- پهلوی (رجز)
------------------------------------------------------------- دستگاه شور
"غالب آوازهایی که خواننده آموزش ندیده ایرانی میخواند و بیشتر آوازهای محلی از مناطق مختلف ایران در یکی از مایههای این دستگاه و یا گوشهها و دستگاههای مشتق شدهاز آن میگنجد، از این رو این دستگاه را مادر موسیقی ایرانی هم خواندهاند.
به لحاظ حسی طبق تعریف استادمجید کیانی دستگاه شور آغاز شب است و آوازهای آن ادامهی راه و این آغاز هستی و آفرینش است. تلاش است، جستجو است و طلب. (مقام طلب در هفت وادی عشق)
در میان دستگاههای ایرانی شور از همه گستردهتر است. زیرا هر یک از دستگاهها، دارای یک عده آوازها و الحان فرعیست ولی شور غیر از آوازهای فرعی دارای ملحقاتیاست که هر یک به تنهایی استقلال دارد. آوازهای مستقلی که جزء شور محسوب میشود و هر یک استقلال دارد از این قرار است: ابوعطا، بیات ترک، افشاری، بیات کرد و دشتی.
گام دستگاه شور به این صورت است : سه ربع پرده، سه ربع پرده، پرده، پرده، نیم پرده، پرده، پرده. اما بعضی نتها در این دستگاه کوک متغیر دارند. به طور مثال در شور سل که پرده بندی به این صورت است: سل، لا کرن، سی بمل، دو، ر، می بمل، فا، سل، از می کرن و ر کرن هم استفاده می شود.
برخی از گوشه های مهم این دستگاه عبارتند از: ، درآمد، شهناز، رضوی، قرچه، حسینی و ... "
و اما از موضوعات مهم دیگری که ما را در شناخت این دستگاه کمک می کنند می توان به موارد زیر اشاره نمود:
شاهد و ایست دستگاه شوردر تونیک گام واقع می شود (به طور مثال در شور „سل” نت شاهد و نت ایست همان نت „سل” خواهد بود.)
نتهای متغیر در دستگاه شور عبارتند از: (برای درک بهتر شور „سل” را در نظر می گیریم)
درجه دوم شور (نت „لا”) در گوشه های حسینی، اوج رضوی ربع پرده بم تر است.
درجه ششم شور (نت „می”) در درآمد خارا و حالت برشو گام (بالاروند) ربع پرده زیرتراست.
درجه پنجم گام (نت „ر”) در اجرای گوشه های اوج شهناز قرچه رضوی و حسنی ربع پردهبم تر است.
در گامها و دانگهایی که روی هنگام یا درجات دیگر گام محسوسیت وجود ندارد، چنانچه درجه ششم را ربع پرده زیرتر کنیم گرایش به سمت هنگام بیشتر می گردد از این رو درجه ششم گام شور درحالت بالارونده به سمت هنگام که همان شاهد شور است ربع پرده زیرتر می شود.
1- چهارمضراب شور
2- درآمد خارا
3- درآمد اول
4- درآمد دوم
5- درآمد سوم
6- درآمد رهاوی (رهاب)
7- گریلی
8- درآمد شهناز
9- ضربی شهناز
10- شهناز
11- قرچه
12- نغمه (پنجه کردی)
13- رضوی و کرشمه رضوی
14- درآمد و ضربی حسینی
15- مجلس افروز
16- مقدمه بزرگ (ابوالایتام)
17- حسینی، کرشمه حسینی، بزرگ و ادامه حسینی
18- دوبیتی
19- خارا
20- قجر
2- درآمد اول شور
3- درآمد دوم شور
قبل از اینکه به بررسی این قطعه بپردازیم
تعریفی خواهیم داشت از واژه „مقدمه” و „پیش درآمد” در موسیقی ایرانی و
تفاوت این دو با یکدیگر.
پیش درآمد را چنین تعریف کرده اند: „از
قالب های اصلی آهنگسازی و اجرا در موسیقی کلاسیک ایرانی ،قطعه ای
ضربی،موزون،بدون کلام و صرفا سازی است که بطور سنتی آغاز گر اجرای یک
برنامه موسیقی کلاسیک ایرانی و معرف فضای کلی دستگاه یا آواز مورد نظر است
اگر چه سابقه تاریخی اصطلاح “پیش درآمد ” و رواج آن به عنوان قطعه ای مقدمه
گونه در موسیقی ایرانی به حدود یک صد سال پیش و پس ار دوران مشروطیت باز
می گردد ، اما از لحاظ ساختار شناختی می توان ریشه آن را در فرم های قدیمی
تری جستجو کرد”.
و اما „مقدمه” را نیز می
توان نوعی پیش درآمد به حساب آورد با دو تفاوت، یکی اینکه معمولا مقدمه ها
با سرعت تندتری نسبت به پیش درآمدها اجرا می شوند و دیگر اینکه پیش درآمد
حالت کلی تری دارد و به طور کل مخصوص دستگاه ها و آوازها می باشد که در آن
به گوشه های مهم دستگاه یا آواز مورد نظر اشاره می شود، مثلا پیش درآمد
دشتی، پیش درآمد شور و ... ولی مقدمه علاوه بر دستگاه یا آواز گاها برای
گوشه های موسیقی نیز درنظر گرفته می شود. مثلا مقدمه حجاز، مقدمه مخالف و
... که در این حالت فقط به گوشه مذکور اشاره می کند نه به کل دستگاه یا
گوشه های دیگر...
مقدمه هایی که استاد پایور در کتاب دوره ابتدایی سنتور آورده اند در ریتمهای 8/3 ، 4/2 و 8/6 می باشد.
ریتم
مقدمه شور 3/8 می باشد. همانطور که میدانید 3/8 یک ریتم ساده 3 ضربی است
که هر ضرب آن معادل یک نت چنگ می باشد. در بالای قطعه ،برای bpm (Beat Per
Minute) یا ضربه در دقیقه عدد 112 برای هر نت چنگ در نظر گرفته شده که بدین
معناست که میزان سرعت قطعه معادل 112 نت چنگ در هر دقیقه می باشد. عدد 112
برای هر ضرب در محدوده تندای (120- Moderato (108 می باشد که نشان از
اجرای قطعه با سرعت متوسط می باشد.
اگر به علامت سلاح کلید دقت کنید، سی
بمل، می بمل و لا کرن در نظر گرفته شده که این کوک نشانگر گام شور „سل” می
باشد. قطعه در درآمد شور شروع می گردد. همانطور که می دانید تونیک گام شور
„سل” همان نت „سل” است که شروع و پایان قطعات روی همین نت خواهد بود. پس
از اجرای جملاتی در درآمد شور، قطعه در میزان 35 وارد گوشه شهناز می شود.
علامت مشخصه گوشه شهناز استفاده از نت „ر” کرن هست. لازم به ذکر است که در
گام شور „سل” نت „ر” نت متغیر می باشد که در گوشه های شهناز، رضوی ، حسینی و
... نسبت به درآمد ربع پرده بم می شود.
پس از اجرای جملاتی در شهناز،
قطعه در میزان 58 به درآمد شور باز می گردد (دقیقا جایی که از نت „ر” بکار
استفاده می شود). و مجددا جملاتی در درآمد شور اجرا می گردد و قطعه خاتمه
می یابد.
نکاتی که در اجرای قطعه فوق باید مد نظر داشت عبارتند از:
توجه
کلی به حال و هوای قطعه و درک نتهای مهم در دستگاه شور. همانطور که دیدید،
نتهای مهم در گام شور عبارتند از درجه اول (نت „سل”) که همان تونیک هست،
در جه سوم (نت „سی”) ، درجه چهارم (نت „دو”) بخصوص در گوشه شهناز (نت „دو”
نت شاهد گوشه شهناز می باشد) ، درجه پنجم (نت „ر”) که نت متغیر می باشد و
...
قبل از بررسی این درآمد اجازه دهید شناخت بهتری از دستگاه شور داشته باشیم. در سایت ویکیپدیا در توضیح دستگاه شور چنین آمده است:
"غالب
آوازهایی که خواننده آموزش ندیده ایرانی میخواند و بیشتر آوازهای محلی از
مناطق مختلف ایران در یکی از مایههای این دستگاه و یا گوشهها و
دستگاههای مشتق شدهاز آن میگنجد، از این رو این دستگاه را مادر موسیقی
ایرانی هم خواندهاند.
به لحاظ حسی طبق تعریف استادمجید کیانی دستگاه
شور آغاز شب است و آوازهای آن ادامهی راه و این آغاز هستی و آفرینش است.
تلاش است، جستجو است و طلب. (مقام طلب در هفت وادی عشق)
در میان
دستگاههای ایرانی شور از همه گستردهتر است. زیرا هر یک از دستگاهها،
دارای یک عده آوازها و الحان فرعیست ولی شور غیر از آوازهای فرعی دارای
ملحقاتیاست که هر یک به تنهایی استقلال دارد. آوازهای مستقلی که جزء شور
محسوب میشود و هر یک استقلال دارد از این قرار است: ابوعطا، بیات ترک،
افشاری، بیات کرد و دشتی.
گام دستگاه شور به این صورت است : سه ربع
پرده، سه ربع پرده، پرده، پرده، نیم پرده، پرده، پرده. اما بعضی نتها در
این دستگاه کوک متغیر دارند. به طور مثال در شور سل که پرده بندی به این
صورت است: سل، لا کرن، سی بمل، دو، ر، می بمل، فا، سل، از می کرن و ر کرن
هم استفاده می شود.
برخی از گوشه های مهم این دستگاه عبارتند از: ، درآمد، شهناز، رضوی، قرچه، حسینی و ... "و اما از موضوعات مهم دیگری که ما را در شناخت این دستگاه کمک می کنند می توان به موارد زیر اشاره نمود:
شاهد و ایست دستگاه شوردر تونیک گام واقع می شود (به طور مثال در شور „سل” نت شاهد و نت ایست همان نت „سل” خواهد بود.)
نتهای متغیر در دستگاه شور عبارتند از: (برای درک بهتر شور „سل” را در نظر می گیریم)
در گامها و دانگهایی که روی هنگام یا درجات دیگر گام محسوسیت وجود ندارد، چنانچه درجه ششم را ربع پرده زیرتر کنیم گرایش به سمت هنگام بیشتر می گردد از این رو درجه ششم گام شور درحالت بالارونده به سمت هنگام که همان شاهد شور است ربع پرده زیرتر می شود.
درآمد اول شور
در شروع این درآمد اشاره ای به درآمد خارا
می شود. درآمد خارا یکی از گوشه های شور می باشد که در شروع دستگاه شور
نواخته می شود. (این گوشه در شروع دستگاه شور در ردیف سنتور زنده یاداستاد
صبا نیز آمده است). علامت مشخصه درآمد خارا را همانطور که قبلا نیز در
تعریف آمد، می توان اشاره مکرر به نت „می” کرن و همچنین حالت پایین رونده
این درآمد بیان نمود.
نکاتی که در اجرای این قطعه باید به آن اشاره نمود را می توان به شرح زیر بیان کرد:
توجه به حال و هوای قطعه و دقت در خصوص درجات مهم گام در درآمد شور (همانطور که می بینید درجه اول گام یعنی نت „سل” و درجه سوم گام یعنی نت „سی” نقش مهمی در قطعه بازی می کنند.
3- درآمد دوم شور:
شاید این سوال برای شما نیز پیش بیاید
که علت استفاده از عنوان درآمد اول و درآمد دوم و ... چیست و اینکه اینها
چه تفاوتی باهم دارند؟ شاید علت این باشد که در ذهن رديف نگاران چندين نوع
درآمد از هر دستگاهي وجود دارد كه با توجه به سليقه خودشان به ترتيب آورده
اند و به همين جهت به ترتيب شماره گذاري كرده اند. ممكن است استادي ديگر
اين درآمدها را گونه ديگر بچيند. پس شماره آنها متفاوت خواهد شد. اساتيدي
ديگر هستند كه اسامي خاصي براي درجات مقام شور اول قائل نيستند و خواندن و
نواختن در همه درجات را انواع مختلف درآمد شور مي دانند. باتوجه به این
توضیحات می توان نتیجه گرفت که درآمدها از لحاظ ساختاری (ساختار نت شاهد،
ایست، متغیر و ...) با همدیگر تفاوتی ندارند فقط شکل جملات در آنها متفاوت
است.
از نکات مهمی که در این قطعه می توان بدان اشاره نمود میتوان موارد زیر را ذکر کرد:
3- چهارمضراب شور:
قبل از اینکه به توضیح در خصوص این
چهارمضراب بپردازیم در زیر تعریف چهارمضراب از دیدگاه زنده یاد استاد پایور
در مقدمه کتاب سی قطعه چهارمضراب را مشاهده می کنیم:
اصطلاح
چهارمضراب از روی نوعی آهنگ ضربی که نوازندگان قدیم موسیقی با ساز تار می
نواخته اند بوجود آمده است. این نوع ضربیها ابتدا با چهارنواخت (مضراب)
شروع می شده است که نواخت اول و دوم به سیمهای سفید تار و نواخت سوم به
سیمهای زرد و نواخت چهارم به سیمهای چهارم (سیمهایی که به واخوان معروفند)
تار اصابت می کرده است و به عنوان پایه ملودی محسوب می شده است. بهترین
نمونه آن چهارمضراب بیات اصفهان است که در ردیف اول ویولون زنده یاد استاد
ابوالحسن صبا موجود است.
چهارمضراب معمولا" با یک پایه شروع می شود
بدین ترتیب که یک یا دو میزان وزن مخصوصی برای قطعه در نظر گرفته میشود و
کلیه جملات بعدی به این پایه اولیه منتهی میگردند.
در فرم چهارمضراب
ممکن است ملودی آن، بسط همان پایه اولیه باشد یا ملودی متنوع دیگری متناسب
با پایه اصلی که با مهارت به پایه اول متصل میشود ، در نظر گرفته شود.
بدون
شک کلیه جملات چهارمضراب بایستی نشانگر گوشه های ردیف موسیقی ایران باشند و
البته رعایت تکنیک صحیح ساز در هنگام نوازندگی از نکات مهم در ساختمان یک
چهارمضراب است (مقدمه سی قطعه چهارمضراب برای سنتور ـ فرامرز پایور).
ریتم چهارمضراب شور کتاب دوره ابتدایی 8/6 (شش/هشت) می باشد. این ریتم یکی از ریتمهای معمول برای چهارمضرابها و رنگ ها می باشد. ریتم 8/6 یک ریتم ترکیبی دو ضربی است که هر ضرب آن معادل یک سیاه نقطه دار یا سه نت چنگ می باشد. برای شمارش این نوع ریتم هنرجویان می توانند به هر چنگ یک شماره اختصاص دهند.
همانطور که مشاهده می کنید روی نتهای اول هر میزان علامت
آکسان گذاشته شده که بدین معنی است که این نتها باید قویتر از نتهای دیگر
اجرا شوند. به طور کلی در قطعات ضربی سعی کنید نتهای اول هر میزان محکمتر
از دیگر نتها اجرا شود این کار باعث می شود میزانها از هم تفکیک شوند و
علاوه بر زیبایی و رسایی قطعه، خود نوازنده و حتی شنونده درک بهتری از ریتم
قطعه کسب خواهند نمود.
قطعه از درجه چهارم شور یعنی نت „دو” شروع می
گردد. همانطور که قبلا دیدیم درجه چهارم جزء درجات مهم دستگاه شور بود. پس
از گردشهایی روی درجات مختلف، روی نت „سل” که نت ایست شور نیز می باشد
فرودهایی داریم. نت ایست نتی است که در نغمات و گوشه های مختلف برای نیم
فرود و توقف موقت بکار می رود. پس از اجرای جملاتی در درآمدهای شور در صفحه
دوم به گوشه شهناز اشاره می گردد. همانطور که قبلا ذکر شد علامت مشخصه
گوشه شهناز نت „ر کرن” می باشد. در گوشه شهناز همانطور که بعدا اشاره
خواهیم کرد نت شاهد درجه چهارم گام یعنی نت „دو” می باشد.
پس از اجرای
جملاتی در شهناز مجددا به درآمد شور باز می گردیم درست در قسمتی که از „ر
بکار” استفاده می کنیم. در نهایت پس از اجرای جملاتی در درآمد شور قطعه به
پایان می رسد.
نکات مهم مربوط به این چهارمضراب عبارتند از:
1.
باتوجه به استفاده از ریزها و همچنین سکوتها در این قطعه نگهداری ریتم این
قطعه مشکل می باشد لذا استفاده از روشهای نگهداری ریتم مانند استفاده از
مترونم و یا شمارش ضروری می باشد.
2. نتهای اول هر میزان محکمتر از بقیه نت ها اجرا گردند.
3. طریقه اجرای نتهای تریل در خط دوم نمایش داده شده است حتما به آن دقت نمایید.
4. علامت – در خط پنجم نشان دهنده یک میزان کامل سکوت می باشد.
5. به سکوتها دقت کنید و حتما آنها را رعایت نمایید.
6.
همانطور که قبلا اشاره شد در قطعات ضربی کلیه ریزها بدون تک شروع می گردند
مگر اینکه روی نت ریز علامت آکسان باشد. باتوجه به اینکه نتهای ریز در این
قطعه همراه با آکسان هستند پس همراه با تک اجرا می گردند.
7. در خط ششم
که نت چنگ نقطه دار „لا” با خط اتحاد به نت ماقبل خود متصل شده، بدین معنی
است که ریز تا میزان بعد ادامه می یابد پس در این حالت نباید بین ریزها
مکثی اتفاق بیفتد.
8. در خط 10 به سرمضرابها یا همان درابها دقت گردد که برخی از آنها با نت بالایی اجرا می گردد و برخی روی همان نت اصلی.
9.
علامت زیگزاگ کنار تریل در خط 10 نشان دهنده این است که نت سیاه نقطه دار
میزان بعد که با خط اتحاد به نت سفید نقطه دار میزان قبل متصل شده نیز باید
مانند این نت به صورت تریل اجرا گردد. اگر این علامت نبود نت سفید نقطه
دار به صورت تریل و نت سیاه نقطه دار میزان بعدی به صورت ریز ساده اجرا می
گردید.
10. باتوجه به علامت بکار کنار تریل در خط یازدهم تریل نت „دو زرد” روی „ر سفید” اجرا می گردد.
11.
در خط پانزدهم در قسمتی که به گوشه شهناز اشاره می گردد دقت کنید که نتهای
سفید نقطه دار دو سی و لا به صورت ریز اجرا می شوند و شروع ریز با دست چپ
خواهد بود. (به علامت چپ روی نتهای سفید نقطه دار دقت کنید.) در این قسمت
ابتدا با دست راست یک تک روی نت قبلی اجرا می گردد و بلافاصله روی این نتها
با دست چپ ریز شروع می گردد.
12. در خط 20 علامت (2) روی نت „فا” نشان
دهنده این است که نوازنده در صورت توان این نت را روی خرک دوم سفید اجرا
کند و در غیر اینصورت روی خرک نهم زرد.
13. درخط 21 به نقطه زیر نت „ر”
دقت کنید. این علامت استکاتو نام دارد و اگر در زیر یا روی نتی قرار بگیرد
آن نت باید به صورت تک اجرا گردد نه ریز.
14. در خط 22 شروع ریز روی نت سفید „ر” با دست چپ می باشد.
درخصوص تعریف چهارمضراب و همچنین شناخت ریتم ۶/۱۶ به مطالب قبلی در مورد چهارمضراب شور و چهارمضراب شهناز می توانید مراجعه نمایید.
برای اجرای هرچه بهتر این چهارمضراب زیبا لطفا موارد زیر را در نظر بگیرید:
در مدت زمانی که در گوشه و کنار دنیای بی کران مجازی در خدمت دوستان عزیز و نوازندگان ساز سنتور بوده ام، متوجه شدم که بسیاری از هنرجویان عزیز سنتور علیرغم عشق و علاقه وافر به موسیقی و ساز زیبای سنتور، گاه در میان راه ایستاده اند و از ادامه راه به ژرفای دنیای موسیقی و نوازندگی بازمانده اند. علت این امر نه نبود عظم و اراده و نه نبود عشق و علاقه است، بلکه علت اصلی هنرآموزانی هستند که آنگونه که باید و شاید راه را به این هنرجویان ننموده اند و از ارائه مطالبی که نیاز است به هنرجو گفته شود یا ناتوان بوده اند و یا کوتاهی کرده اند.
همانطور که میدانید استاد عزیزمان زنده یاد فرامرز پایور کتاب „دستور سنتور” را برای هنرجویان مبتدی تهیه و تدوین کردند که هنوز بعد از گذشت بیش از پنجاه سال مهمترین منبع برای هنرجویان مبتدی سنتور می باشد. باتوجه به اینکه محدودیت کتاب اجازه ارائه توضیحات بیش از اندازه را نمی داد، استاد پایور مبنا را بر این گذاشتند که هنرآموزان مطالب مهم و اساسی را به هنرجویان ارائه نمایند.
ولی افسوس و صد افسوس که بسیاری از هنرآموزان آنگونه که باید و شاید به این کتاب عظیم ارج ننهادند و دین خود را درخصوص ارائه مطالبی که بایست ارائه می نمودند، ادا نکردند. لذا نتیجه این شد که هنرجویان عزیز این کتاب را پشت سر می نهند در حالی که هنوز درک صحیحی از مبانی موسیقی و تکینکهای نوازندگی ندارند. اکثر آنها این کتاب را به اتمام رسانده اند درحالی که حتی با ساده ترین مبانی موسیقی ایرانی مانند دستگاه، آواز، انواع میزانها و ... و همچنین تکنیکهای مهم نوازندگی مانند ریزها و تکیه ها ناآشنا هستند.
باتوجه به مسائلی که عرض نمودم و همچنین باتوجه به اینکه گاها با عزیزانی صحبت کرده ام که عشقشان موسیقی و سنتور است ولی متاسفانه به خاطر شرایط زندگی و یا عدم دسترسی به مدرس، امکان شرکت در کلاسهای موسیقی را نداشته اند، تصمیم گرفتم مجموعه آموزشی ای در خصوص کتاب دستور سنتور تهیه نمایم. در این مجموعه ابتدا مطالب مورد نیازی که هنرجو باید درخصوص تئوری موسیقی بداند را به اختصار توضیح داده ام، سپس در بخش بعد مطالبی در خصوص ساز سنتور و نکات عملی مربوط به سنتور نوازی ارائه کرده ام و در آخر قطعات کتاب وزین „دستور سنتور” را مورد بررسی قرار داده ام و علاوه بر اجرای آن توضیحاتی را که مورد نیاز بوده تا هنرجو از درس برداشت کند را آورده ام.
در جای جای این مجموعه از انواع تستها استفاده نموده ام تا هنرجو از یادگیری مطالب اطمینان یابد همچنین از کلیپهای زنده یاد استاد پایور نیز در مجموعه استفاده نموده ام تا علاوه بر نکات آموزشی، نوای روحانی ساز ایشان انگیزه بخش هنرجویان باشد. در برخی از موارد هم تحقیق و تفحص را درخصوص برخی مطالب به عهده هنرجو گذاشته ام که مطمئنا پیگیری این تحقیقها هنرجو را در درک هرچه بهتر موسیقی ایرانی یاری خواهد نمود. تهیه این مجموعه واقعا زمان و انرژی زیادی برد ولی خوشحالم که بالاخره به پایان رسید و توانستم گامی هرچند کوچک در راستای آموزش این ساز زیبا برداردم.
درآخر متذکر می شوم که باتوجه به اینکه این نسخه اول مجموعه است بدون شک اشکالاتی دارد که در برخی موارد مربوط به سواد اندک من از موسیقی است و در موارد دیگر سواد اندک من از نرم افزار و کامپیوتر، به هرحال خواهشمندم هرجا ایراد یا اشکالی یافتید حتما از طریق ایمیلی که در خود نرم افزار ذکر نموده ام عنوان فرمایید تا آن را برطرف نمایم و نسخه های بعدی این مجموعه عاری از اینگونه اشکالات باشد.
حجم کل این مجموعه حدود 168 مگابایت می باشد که برای راحتی دانلود به سه قسمت تقسیم شده است. این سه فایل را در یک مکان دانلود کنید و سپس فایل Santur. zip را Extract نمایید(لطفا برای این کار از نرم افزار WinRar استفاده نمایید این نرم افزار را می توانید از اینجا دریافت نمایید.) فایلها در فولدری به نام Santur ذخیره می گردند. لطفا نام این فولدر را عوض نکنید. در داخل این فولدر فایلی تحت عنوان Santur. htm وجود دارد که با اجرای آن به برنامه دسترسی خواهید داشت. لازم به ذکر است برای اجرای این مجموعه باید Flashplayer نسخه 9 به بالا بر روی اکسپلورر شما نصب باشد. این نرم افزار معمولا به طور پیش فرض بر روی اکسپلوررهای Firefox و یا Internet Explorer نصب است ولی اگر نبود می توانید آن را به صورت مجانی از اینترنت دریافت نمایید.
هرگونه اشکالی در دانلود و یا اجرای برنامه داشتید را حتما ذکر نمایید تا راهنمایی نمایم.
شاد باشید و سربلند.
دانلود مجموعه:
قسمت اول
قسمت دوم
قسمت سوم
(در صورتیکه از Internet Explorer استفاده می نمایید ممکن است با کلیک بر روی پیوندها قادر به دانلود فایل نباشید، در این حالت روی پیوندها راست کلیک کرده و گزینه Save link as را انتخاب نمایید یا با برنامه Download manager آن را دانلود نمایید.)
دانلود کل مجموعه به صورت یک فایل
مشاهده آنلاین نمونه ای از تصاویر مربوط به این مجموعه آموزشی را در زیر می توانید مشاهده نمایید:
برنامه شماره 1 گلهای تازه (جدایی)
این اثر زیبا با آهنگسازی و نوازندگی زنده یاد استاد جواد معروفی و صدای گرم عبدالوهاب شهیدی و شعرهای بسیار زیبایی از فرخی سیستانی و سعدی و همچنین دکلمه بسیار زیبای خانم فخری نیکزاد خلق شده است.
در مورد آهنگسازی زنده یاد استاد معروفی که حرفی برای گفتن نیست. قطعات
جاویدانی مانند ژیلا و خوابهای طلایی و ... نشانگر ذهن خلاق و تسلط او بر
موسیقی می باشد.
این اجرای زیبا در ثانیه 10 با قطعه بسیار زیبایی از جواد معروفی در ریتم
4/4 شروع می شود. ملودی این قطعه فوق العاده زیباست و واقعا با نام اثر
یعنی "جدایی" همخوانی عجیبی دارد.
دقیقا ملودی قطعه، جدایی و هجران را در ذهن تداعی می کند.
در دقیقه 2 شعر بسیار زیبای فرخی سیستانی با دکلمه بسیار بسیار زیبای خانم
فخری نیکزاد آغاز می گردد. واقعا فوق العاده است وقتی زیبایی شعر با زیبایی
کلام همراه و همگام می شوند.